Paper Cost Control : Basic Introduction
Paper Cost Control – प्रेस मालकांनी लक्षात ठेवावयाच्या गोष्टी
"काम खूप आहे पण नफा नाही." Offset Printing मध्ये नफा कमी वाटत असेल, तर अनेक वेळा त्यामागे Paper Cost Control चा अभाव हे एक कारण असू शकतं. माझ्या 30+ वर्षांच्या अनुभवात मी पाहिलंय की paper चं योग्य नियोजन आणि नियंत्रण केल्यास नफा सुधारण्यास मदत होते; paper वाया जात राहिला तर चांगलं काम असूनही अपेक्षित नफा मिळत नाही.
1️) Paper हा Offset Printing मधला सगळ्यात मोठा खर्च
Offset Printing मध्ये अनेक jobs मध्ये साधारण 50-60% खर्च paper वर होऊ शकतो. मात्र हा टक्का job चा प्रकार, paper चा GSM, quantity आणि इतर खर्चांनुसार बदलतो. म्हणूनच paper मध्ये होणारी छोटी चूकही नफ्यावर मोठा परिणाम करू शकते.
एक उदाहरण घ्या. एका प्रेसला ₹1 लाखाचं काम मिळालं. Paper cost ₹55,000 आणि बाकी खर्च (ink, labour, electricity) ₹30,000. या उदाहरणात धरलेला एकूण खर्च ₹85,000, म्हणजे उरलेली रक्कम ₹15,000. आता समजा paper wastage मुळे ₹5,000 जास्त खर्च झाला, तर उरलेली रक्कम ₹10,000 होते. म्हणजे कामाच्या किमतीच्या 5% इतका अतिरिक्त paper खर्च झाल्यामुळे आधीच्या ₹15,000 मधील सुमारे 33.3% रक्कम कमी होते. हे उदाहरण इतर संभाव्य खर्च धरून केलेले अंतिम Net Profit चे गणित नाही. म्हणून paper वरचं नियंत्रण हे खर्च आणि नफ्याच्या नियोजनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
2️) योग्य Size Planning न केल्याने Paper वाया जातो.
एक व्यावहारिक गोष्ट लक्षात ठेवा. कागदावर 9 बसतात असं दिसलं तरी मशीनचा gripper, side lay आणि trim साठी जागा सोडावी लागते. त्यामुळे 9 A4 प्रत्यक्षात बसतीलच असं नाही; किती बसतील हे मशीनची मर्यादा, प्रत्यक्ष sheet size आणि imposition यांवर ठरतं. Job आधी sheet वर मांडून पाहणं आणि cutting व folding चं नियोजन आधीच करणं हा सोपा उपाय आहे. एक sheet वाचली म्हणजे अनेक रुपये वाचू शकतात.
3️) चुकीचा GSM निवडला तर extra खर्च होतो
Client म्हणतो, "जरा जाड paper घ्या, quality दिसायला हवी." पण प्रत्येक कामाला जाड GSM लागतोच असं नाही. 130 GSM ऐवजी 170 GSM वापरला तर खर्च वाढू शकतो; मात्र त्या job साठी त्याचा प्रत्यक्ष फायदा आहे का, हे तपासणं गरजेचं आहे.
हे ठरवताना आणखी दोन गोष्टी पाहा. पहिली, job वर lamination करायचं असेल तर 170 GSM paper वर film चढवल्यानंतर त्याची एकूण जाडी वाढते आणि त्याच्या लवचिकतेवरही परिणाम होऊ शकतो. दुसरी, job घडीचा (folder, brochure किंवा box) असेल तर असा जाड आणि laminated paper नीट दुमडेल का, हे आधी तपासा. कारण जाड आणि laminated paper वर घडीच्या जागी crack येण्याची शक्यता वाढू शकते, विशेषतः grain direction आडवी असेल तर (पुढच्या मुद्द्यात याबद्दल आहे). अशा वेळी घडी घालण्याआधी creasing (scoring) करणं आणि एका sample वर घडी करून पाहणं मदत करतं. मात्र creasing केल्याने crack पूर्णपणे टळेलच असं नाही.
उपाय असा की job चा उद्देश समजून घ्या, client ला मार्गदर्शन करा आणि दोन्ही GSM चे sample दाखवा (शक्य असेल तर lamination आणि घडी करूनही). त्यामुळे client ला quality मधला फरक समजतो आणि तुम्हालाही खर्च व quotation यांचा योग्य विचार करता येतो.
4️) Grain Direction चुकली तर काय होतं?
Paper मधील तंतूंचं (fibres) प्रमुख orientation एका दिशेने असतं; त्याला grain direction म्हणतात. साधारणपणे grain च्या दिशेने घडी घातल्यास ती अधिक स्वच्छ येण्यास मदत होते. तंतूंच्या आडवी घडी घातल्यास, विशेषतः जाड किंवा coated paper वर, घडीच्या जागी तडा (folding crack) येण्याचा धोका वाढतो. त्याचे परिणाम folding crack, कमकुवत binding किंवा client कडून job reject होणे असे असू शकतात.
हा प्रश्न मला प्रत्यक्ष कामातही भेडसावला आहे. एका प्रसिद्ध मिठाई कंपनीच्या लाडू boxes चं काम Bobst मशीनवर pasting साठी चालू असताना घडीच्या जागी cracks येत होते. Box सारख्या कामात घडीच्या जागी board वर ताण येतो. Grain direction च्या आडव्या दिशेने वाकवल्यास crack येण्याचा धोका वाढू शकतो. अशा cracks ची कारणं एकापेक्षा जास्त असू शकतात: grain direction, creasing चा दाब आणि खोली, board मधला ओलावा किंवा GSM. त्यामुळे अशा वेळी grain direction तपासण्याबरोबरच creasing आणि board ची स्थितीही तपासावी.
हे टाळण्यासाठी paper खरेदी करताना supplier कडून grain direction (long grain किंवा short grain) विचारून घ्या आणि order मध्ये ती लिहा. Paper फाडून किंवा वाकवून पाहणे ही प्राथमिक तपासणी ठरू शकते; मात्र अंतिम निर्णयासाठी supplier ची माहिती आणि प्रत्यक्ष job च्या folding चाचणीचाही विचार करा.
5️) Excess Wastage – Silent Profit Killer
Wastage ची कारणं अनेक असू शकतात. उदाहरणार्थ, plate setting, colour matching आणि operator कडून होणाऱ्या चुका. काही प्रेसमध्ये 2-3% हा नियोजनासाठी वापरला जाणारा अंदाज असू शकतो; मात्र तो सर्व मशीन, job आणि quantity साठी ठरलेला नियम नाही. समजा नियोजित wastage 2-3% आणि प्रत्यक्ष wastage 6-7% असेल, तर फरक 3 ते 5 percentage points होतो. समजा प्रत्येक Job चा Paper cost ₹50,000 असेल, तर या फरकामुळे अंदाजे ₹1,500 ते ₹2,500 अतिरिक्त paper खर्च होऊ शकतो. अशा प्रकारचे 20 jobs महिन्याला झाले, तर अंदाजे ₹30,000 ते ₹50,000 अतिरिक्त खर्च होऊ शकतो. प्रत्यक्ष गणितासाठी प्रत्येक job चा paper issue आणि वापर नोंदवणे आवश्यक आहे.
उपाय म्हणजे job आणि मशीननुसार wastage ची व्यावहारिक मर्यादा ठरवा, ती operator ना सांगा, आणि मर्यादेपेक्षा जास्त wastage झाल्यास त्याचं कारण तपासा. Reprint झाल्यास त्याची नोंदही ठेवा.
6️) थोड्या थोड्या प्रमाणात Paper घेणं महाग पडतं
तुकड्यात paper घेतला तर काही वेळा rate जास्त पडतो आणि वेगवेगळ्या खरेदीत paper ची quality किंवा shade जुळण्यात अडचण येऊ शकते. समजा महिन्याला साधारण 1 टन paper लागतो आणि खरेदीच्या प्रमाणामुळे दरात ₹2-3 प्रति kg चा फरक पडतो, तर 1,000 kg वर महिन्याला अंदाजे ₹2,000-3,000 चा फरक पडू शकतो. हा फक्त उदाहरणार्थ केलेला हिशेब आहे; प्रत्यक्ष बचत supplier rate, खरेदीचे प्रमाण आणि stock गरजांवर अवलंबून असते. उपाय: monthly paper planning करा आणि जास्त वापरले जाणारे GSM गरजेनुसार स्टॉकमध्ये ठेवा. मात्र जास्त stock मुळे Working Capital अडकणार नाही आणि storage मध्ये नुकसान होणार नाही, याचीही काळजी घ्या.
7️) Job नुसार Paper Record ठेवा
अनेक प्रेसमध्ये job card असतो, पण paper च्या वापराची नोंद नसते. मग नफा कुठे गेला हे कळतच नाही. आणि जेव्हा client म्हणतो "तुमचं काम महाग आहे", तेव्हा तुमच्याकडे कोणताही data नसतो: किती paper लागला, किती wastage झाला. त्यामुळे तुम्ही स्वतःची बाजू आकडेवारीसह मांडू शकत नाही. उपाय सोपा आहे: job card वर paper issue ची नोंद करा आणि job संपल्यावर वापर व wastage तपासा. नोंद असेल तर control ठेवणं सोपं होतं.
8️) खराब आणि जुना Paper सांभाळणं
Warehouse मध्ये ओलावा, धूळ आणि अयोग्य हाताळणी किंवा साठवणुकीमुळे paper खराब होऊ शकतो. समजा ₹20,000 चा paper stock सहा महिन्यांनी वापरण्यायोग्य राहिला नाही, आणि भंगारात विकला तर त्यातून फक्त थोडीच रक्कम मिळाली, म्हणजे मोठा आर्थिक तोटा होऊ शकतो. Storage सुद्धा costing चा भाग आहे. उपाय म्हणजे FIFO (First In First Out), म्हणजे आधी आलेला paper आधी वापरा आणि योग्य जागी साठवा. किंचित खराब झालेला paper छोट्या jobs साठी वापरण्यापूर्वी त्याची गुणवत्ता त्या job साठी योग्य आहे का, हे तपासा.
9️) Client ला Paper Cost Transparent ठेवा
Client ला paper स्वस्त मिळतो असं वाटू शकतं; मात्र printing paper चे दर बाजारातील परिस्थितीनुसार बदलू शकतात. Quotation मध्ये "Paper rate as per current market" असं लिहिण्याबरोबरच quotation ची validity, paper specification आणि दर बदलल्यास client ची पूर्वमान्यता यांचा उल्लेख करा. त्यामुळे गैरसमज आणि वाद होण्याची शक्यता कमी होण्यास मदत होते.
निष्कर्ष
Offset Printing मध्ये paper फक्त कच्चा माल नाही, तो नफ्याचा कणा आहे. Paper Cost Control म्हणजे नियोजन, जाणीव, शिस्त आणि अनुभव. Paper चं योग्य नियोजन आणि नियंत्रण केल्यास अनावश्यक खर्च कमी करून नफा टिकवण्यास मदत होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न 1: Offset Printing मध्ये paper चा खर्च किती टक्के असतो?
अनेक jobs मध्ये साधारण 50-60% असू शकतो; पण तो job, paper चा प्रकार, GSM आणि इतर खर्चांनुसार बदलतो. म्हणून wastage वाढल्यास नफ्यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
प्रश्न 2: Grain direction कशी ओळखायची?
Supplier ला विचारा किंवा paper फाडून आणि वाकवून प्राथमिक तपासणी करा. तंतूंच्या दिशेने paper तुलनेने सहज आणि सरळ फाटू शकतो. प्रत्यक्ष job साठी folding test करणेही उपयुक्त ठरते.
प्रश्न 3: जाड GSM नेहमी चांगला असतो का?
नाही. Job चा उद्देश पाहून GSM निवडा आणि client ला sample दाखवा. गरजेपेक्षा जाड paper खर्च वाढवतो, पण फायदा देत नाही.
लेखक: राजेंद्र कुलकर्णी — Commercial Printing Industry मध्ये 30+ वर्षांचा प्रत्यक्ष अनुभव. Print shop मालकांसाठी practical लेखन. लेखकाबद्दल वाचा
हे पण वाचा:
🔹 Next Article (Topic No. 04)
हा लेख Printing A to Z Marathi मालिकेतील एक भाग आहे. पुढील भाग दर रविवारी सकाळी प्रकाशित होतो.
📌 Bookmark करा.
📌 दर रविवारी नवीन लेख —
Comments
Post a Comment